NEO-FFI ölçeğine dayalı olarak Avrupa, Amerika ve Doğu Asya popülasyonlarının karşılaştırmalı analizi Bu çalışma, NEO Kişilik Envanteri’ni (NEO-PI) yayınlayan ve ardından NEO-FFI’yi (Costa & McCrae, 1989) ortaya koyan Costa ve McCrae’nin (1985) çığır açıcı çalışmalarından yararlanmaktadır. Saucier (1998), NEO-FFI için yüksek alfa güvenilirliği gösteren 13 alt ölçek geliştirmiştir. Bu çalışmanın amacı, örneklemlerin yer aldığı Doğu ve Batı kültürel bağlamlarını keşfetmek amacıyla, Doğu Asya ve Batı örneklemlerinde Büyük Beş kişilik özelliğinin psikometrik özelliklerini analiz etmektir. Güvenilir olmayan örneklem kesinliği ile sonuçlandığı gösterilen NEO-PI-R’nin (240 madde) uzunluğu göz önüne alındığında (Jones, 2019), bu çalışmada rastgele “tutarsız yanıt” maddeleri içeren NEO-FFI ölçeği kullanılmıştır.
1. Konu ve Yöntemler
1.1. Konular
Çalışmaya toplam 1.812 katılımcı dahil edildi; bunlardan 1.607’si çalışmanın anket bölümünü tamamladı. Ana ölçeğin karşılaştırma grubu Avrupa ve Amerika A Grubu’ndan oluşurken, alt ölçeklerin karşılaştırma grubu ise Avrupa ve Amerika B Grubu’ndan oluşuyordu. Daha fazla ayrıntı için lütfen Tablo 1’e bakınız.
1.2 Yöntem
Bu çalışmada katılımcıları değerlendirmek amacıyla NEO-FFI ölçeği kullanılmıştır. Ayrıca, katılımcıların yanıtlarını rastgele verip vermediklerini tespit etmek amacıyla F ölçeğine rastgele seçilmiş on madde eklenmiştir. Bu yaklaşım, geçerli anketlerin doğruluğunu artırmak amacıyla benimsenmiştir.
2 Sonuç
Örneklem gruplarının cinsiyet dağılımı ve eğitim düzeylerinin benzer olduğu tespit edildi; bu nedenle, aşağıdaki analizde katılımcıların ölçeği anlamaları konusunda önemli farklılıklar dikkate alınmamıştır.
2.1 Temel Ölçeklerin Karşılaştırılması
Tablo 2’de gösterildiği gibi, temel ölçeklerde bir yandan Avrupa ve Amerika örneklemleri ile diğer yandan Doğu Asya örneklemleri arasında ortalama puanlar ve standart sapmalar açısından belirgin bir fark ortaya çıkmaktadır.
2.2 Doğu Asyalı Erkekler ile Doğu Asyalı Kadınlar Arasındaki Başlıca Ölçeklerin Karşılaştırılması
Doğu Asya’daki erkek ve kadın örneklem gruplarının ana ölçeklerindeki ortalama puanlar ve standart sapmalar Tablo 3’te sunulmuştur.
2.3 Alt Ölçek Puanlarının Karşılaştırılması
Tablo 4’te gösterildiği gibi, alt ölçeklerin ortalama puanları ve standart sapmaları açısından Avrupa ve Amerika örneklemleri ile Doğu Asya örneklemi arasında belirgin bir fark ortaya çıkmaktadır.
3. Sonuçlar/Tartışma
Veriler, Doğu Asya ve Batı toplumları arasındaki sosyal değerler ve sosyal ortamlardaki farklılıklar nedeniyle, ölçüm sonuçlarında önemli farklılıklar olduğunu göstermektedir.
3.1 Birincil Ölçekler
3.1.1 Nevrotizm
Nörotizm ölçeği, bir kişinin duygusal istikrarını gösterir. Bu ölçekte yüksek puan alan kişilerde kaygı ve depresyon görülme eğilimi daha fazladır ve duygusal dalgalanmaları daha belirgindir.
Batı örneklemi ile Doğu Asya örnekleminin nevrotizm puanları arasında orta düzeyde bir etki büyüklüğü (d = -0,428) ile belirgin bir fark tespit edildi. Bu bulgu, Batı toplumlarının aslında daha fazla duygusal istikrar sergileyebileceğini ortaya koymakta ve böylece “Doğu Asyalılar duygusal açıdan daha çekingendir” şeklindeki yaygın kanıyla çelişmektedir. Bu tutarsızlığın bazı pratik sonuçları olsa da, etkisinin boyutu sınırlıdır ve yorumlar ihtiyatla yapılmalıdır.
Bu bağlamda aşağıdaki faktörler önem arz edebilir:
(1) Kültürel faktörler
Batı kültürleri, bireyleri duygularını aktif bir şekilde ifade etmeye teşvik eder. Buna karşılık, Doğu Asya kültürleri genel uyuma daha fazla önem verir.
Doğu Asya kültürlerinde toplumsal sorumluluk ve toplumsal normlar ön plana çıkarılırken, Batı kültürlerinde bireycilik ve kendini kabul etme teşvik edilmektedir.
(2) Sosyal Çevre
Doğu Asya toplumları şu anda yoğun bir rekabet ortamıyla karşı karşıya olup, bu durum bireyler üzerinde eğitim ve kariyer fırsatları açısından büyük bir baskı yaratmaktadır. Buna karşılık, Batı toplumları bireysel duygulara daha fazla önem verme eğilimindedir.
(3) Davranış Kalıpları
Doğu Asya kültürlerinin, stresi sosyal ve çevresel faktörlere atfeden dışsal atıf eğilimleri sergilediği görülmüştür. Buna karşılık, Batı kültürlerinin ise kişisel kontrolün ön plana çıktığı içsel atıf eğilimleri sergilediği gözlemlenmiştir.
Doğu Asya kültürleri bireyleri duygularını bastırmaya teşvik ederken, Batı kültürleri ise bireyleri duygularını zamanında dışa vurmaya teşvik eder.
3.1.2 Dışadönüklük
“Dışadönüklük” terimi, son derece girişken, coşkulu ve yeni deneyimler peşinde aktif olarak çaba gösteren bireylerde görülen bir kişilik özelliği olarak tanımlanır.
Batı örneklemi ile Doğu Asya örneklemi arasında ölçekteki dışadönüklük puanlarında, büyük bir etki büyüklüğü (d = 2,593) ile önemli bir fark gözlemlendi.
Bu bağlamda aşağıdaki faktörler önem arz edebilir:
(1) Sosyokültürel faktörler
Batı kültürleri kendini ifade etmeyi teşvik etme eğilimindeyken, Doğu Asya kültürleri daha fazla çekingenlik ve başkalarının görüşlerine daha fazla önem vermeyle karakterize edilir.
(2) Sosyal Çevre
Doğu Asya’daki sosyal ortamlar, disipline verilen önem ve geleneksel değerlere bağlılık ile karakterize edilir. Buna karşılık, Batı toplumları, başkalarıyla aktif etkileşime girmenin teşvik edilmesi ve özgüvene yönelme eğilimi ile öne çıkar.
Doğu Asya’da aşırı dışa dönük bir mizaç, soğukkanlılık eksikliği olarak algılanabilirken, Batı’da dışa dönüklük genellikle olumlu bir kişilik özelliği olarak görülür.
(3) Davranış Kalıpları
Dışadönüklük düzeyinin düşük olmasının, kişinin sosyal etkileşimden ziyade içe dönük düşünmeye eğilimli olduğunu gösterdiği ortaya konmuştur. Bu durum, duyguların ifade edilme biçimini ve kişinin stresle başa çıkma yeteneğini etkileyebilir.
3.1.3 Açıklık
Açıklık ölçeği, bir kişinin yeni deneyimlere, soyut düşünceye ve sanatsal beğeniye ne kadar açık olduğunu gösterir. Bu ölçekte yüksek puan alan kişiler, keşfetme ve yenilikçiliğe daha fazla eğilim gösterme eğilimindedir.
Batı örneklemlerindeki açıklık puanlarının Doğu Asya örneklemlerindeki puanlardan istatistiksel olarak anlamlı derecede düşük olduğu ve bu farkın önemli bir etki büyüklüğüne (d = -1,839) sahip olduğu saptanmıştır. Bu sonuç, açıklık konusundaki kültürel farklılıklara ilişkin önceki varsayımlarla çelişebilir.
Bu olguda aşağıdaki faktörler rol oynayabilir:
(1) Kültürel Faktörler
Batı toplumlarının bireycilik ve yeniliği teşvik ettiği biliniyor olsa da, bazı sosyal grupların yeni fikirlere daha az açık olabileceğini (özellikle de günümüzün giderek muhafazakarlaşan sosyal ortamında) belirtmek önemlidir.
Son yıllarda Doğu Asya, hızlı bir ekonomik, teknolojik ve kültürel dönüşüm geçirmiş; bunun sonucunda Doğu Asyalılar daha açık fikirli hale gelmiş ve toplumun sürekli değişen taleplerine daha iyi uyum sağlamışlardır.
(2) Eğitim ve Bilişsel Stiller
Son yıllarda, Doğu Asya eğitim sistemi daha çeşitlilik içeren ve açık görüşlü bir yaklaşıma doğru bir dönüşüm geçirmiştir; bu durum, Doğu Asyalılar arasında açıklık puanlarının yükselmesine katkıda bulunmuş olabilir.
Batı kültürleri genel olarak açık görüşlülüğü teşvik etme eğiliminde olsa da, farklı çevresel etkiler, değerler veya siyasi duruşlar nedeniyle bazı sosyal grupların daha düşük düzeyde açıklık sergileyebileceğini belirtmek önemlidir.
(3) Sosyal çevre
Doğu Asya’da yeni teknolojiler ve iş modelleri sürekli bir dönüşüm sürecindedir; bu durum, Doğu Asyalıların daha açık bir zihniyete sahip olmalarını teşvik edebilir.
Kariyer gelişim modellerinin bireylerin yeni ortamlara ve fikirlere karşı tutumları üzerindeki etkisi, pek çok çalışmanın odak noktası olan bir konudur. Örneğin, Doğu Asya’da işyerlerinde şu anda yaşanan yoğun rekabet, bireyleri yeni kavramlara daha açık hale getirebilirken, Batı ülkelerinde ise bazı geleneksel sektörler, mevcut deneyimlere ve bilişsel çerçevelere daha fazla güveniyor olabilir.
3.1.4 Uyumluluk
Uyumluluk ölçeği, işbirliği, empati, güven ve özverilik gibi kişilik özelliklerini yansıtır. Bu ölçekte yüksek puan alan bireyler, toplumsal uyumu korumaya daha yatkındır.
Avrupa ve Amerika örneklemlerinin “Uyumluluk” puanlarının, Doğu Asya örneklemlerine kıyasla anlamlı derecede daha yüksek olduğu ve etki büyüklüğünün yüksek olduğu (d = 1,503) tespit edildi.
Bu bağlamda aşağıdaki faktörler önem arz edebilir:
(1) kültürel faktörler
Avrupa ve Amerika kültürlerinin, bireyleri kendilerini ifade etme ve olumlu sosyal davranışlar sergileme konusunda proaktif olmaya teşvik ettiği bilinmektedir. Buna karşılık, Doğu Asya kültürleri daha çekingen olma eğilimindedir.
Batılılar arasında kamusal ortamlarda dostane ve işbirlikçi bir tavır sergileme eğilimi gözlemlenmiştir. Buna karşılık, Doğu Asyalıların nispeten daha çekingen bir tavır sergiledikleri görülmüştür.
(2) Sosyal Çevre
Doğu Asya’daki sosyal ortamlar, disipline ve geleneksel değerlere verilen önemle karakterize edilirken, Batı’daki sosyal ortamlar daha inisiyatif alan sosyal davranışları teşvik edebilir.
Batı kültürlerinde, uyumlu olmak genellikle olumlu bir kişilik özelliği olarak görülür. Buna karşılık, Doğu Asya kültürlerinde aşırı uyumlu olmak, başkaları tarafından kararlılık eksikliği olarak yorumlanabilir.
(3) Davranış Kalıpları
Daha yüksek bir uyumluluk düzeyi, bir kişinin işbirliğine dayalı davranışlarda bulunma ve sosyal bağlamlarda dostane bir tavır sergileme eğiliminin daha güçlü olduğuna işaret edebilir.
3.1.5 Dürüstlük
Düzgünlük ölçeği, öz disiplin, sorumluluk duygusu ve hedef odaklılık gibi kişilik özelliklerini yansıtır. Bu ölçekte yüksek puan alan bireyler, düzen ve planlama ilkelerine daha fazla önem verme eğilimindedir.
İki örneklemden elde edilen vicdanlılık puanları arasında önemli bir fark gözlemlendi; Batı örneklemi, önemli bir etki büyüklüğüyle (d = 2,920) daha yüksek puanlar sergiledi.
Bu bağlamda aşağıdaki faktörler önem arz edebilir:
(1) Kültürel Faktörler
Batı kültürlerinin bireysel bağımsızlığı teşvik ettiği ve kişisel sorumluluk ile öz yönetime büyük önem verdiği bilinmektedir. Buna karşılık, Doğu Asya kültürleri nispeten esnek kişilerarası ilişkilere ağırlık verme eğilimindedir.
(2) Sosyal Çevre
Batı ülkelerindeki sosyal ortamın zaman yönetimi ve hedef belirlemeye daha fazla önem verdiği ve kişisel motivasyonu teşvik ettiği görülmüştür (Jones, 2019). Buna karşılık, Doğu Asya’daki sosyal ortamın uyum sağlama becerisi ve kolektif işbirliğine daha fazla önem verdiği gözlemlenebilir (Smith, 2021).
Batı kültürlerinde, özenlilik genellikle olumlu bir kişilik özelliği olarak görülür. Buna karşılık, Doğu Asya kültürlerinde esneklik ve uyum sağlama yeteneği daha önemli kabul edilebilir.
(3) Davranış Kalıpları
Daha yüksek katılık düzeyinin, kendileri için net hedefler belirlemeye ve görevleri yerine getirirken güçlü bir sorumluluk duygusu sergilemeye daha yatkın bireylerin bir göstergesi olduğu ortaya konmuştur.
Batı kültürleri, bireyleri hem davranışlarında hem de duygularında yüksek derecede özdenetim sergilemeye teşvik ederken, Doğu Asya kültürleri ise bireyleri davranışlarını çevreye göre uyarlama eğilimindedir.
3.2 Alt Ölçekler
Bu çalışmanın kapsamında, mevcut alanın sınırlı olduğu kabul edilmektedir. Bu nedenle, analizlerin en belirgin farklılıkları gösteren ilk iki alt ölçek üzerinde gerçekleştirilmesine karar verilmiştir.
3.2.1 Kendini Suçlama
“Kendini Suçlama” alt ölçeği, bireylerin kendi hatalarına ne ölçüde eleştirel yaklaştıklarını gösterir. Bu ölçekte yüksek puan alan kişiler, sorunları genellikle kendi eksikliklerine bağlama eğilimindedir.
Batı örnekleminin “Kendini Suçlama” puanlarının, Doğu Asya örnekleminin puanlarından önemli ölçüde daha düşük olduğu ve etki büyüklüğünün yüksek olduğu (d = -2,161) tespit edildi.
Bu bağlamda aşağıdaki faktörler önem arz edebilir:
(1) Kültürel Faktörler
Doğu Asya kültürleri, toplumsal sorumluluk ve grup kimliğine önem verir. Bu kültürlerdeki bireyler, toplumsal beklentileri karşılayamadıklarında kendilerini suçlama eğilimindedir. Buna karşılık, Batı kültürleri kendini kabul etme ve bağımsızlığa daha fazla önem verir.
Doğu Asya kültürleri içe dönük düşünmeyi ve alçakgönüllülüğü teşvik eder; bu nedenle bireyler, başarısızlıklarını kendi eksikliklerine bağlama eğiliminde olabilirler. Buna karşılık, Batı kültürleri kişisel başarıyı ön plana çıkarma eğilimindedir.
(2) Sosyal Çevre
Doğu Asya’nın sosyal ortamı, bireylerin eğitim ve kariyer fırsatları konusunda yüksek beklentilere sahip olması nedeniyle, şu anda yoğun bir sosyal rekabetle karakterize edilmektedir. Buna karşılık, Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri bu alanlarda bireysel performansa karşı daha fazla hoşgörü sergilemektedir.
(3) Davranış Kalıpları
Doğu Asyalıların, başarısızlıkları kendi sorumluluklarına bağlayarak dışsal atıf eğilimi gösterdikleri gözlemlenmiştir. Buna karşılık, Avrupalılar ve Amerikalıların, başarısızlıkları dışsal veya nesnel faktörlere bağlayarak içsel atıf eğilimi sergiledikleri görülmüştür.
Doğu Asya kültürlerinin duyguların bastırılmasını teşvik ettiği, Batı kültürlerinin ise duyguların ifade edilmesini ve psikolojik düzenlemeyi teşvik ettiği görülmüştür.
3.2.3 Prososyal Yönelim
“Prososyal yönelim” terimi, bir bireyin başkalarına aktif olarak yardım etme, işbirliği yapma ve toplumsal refahı destekleme eğilimi olarak tanımlanır. Bu kavram, fedakarlık, empati ve toplumsal sorumluluk duygusunu içerir. Prososyal Yönelim Ölçeği, bir bireyin prososyal eğilimlerini değerlendirmek üzere tasarlanmış bir araçtır.
Prososyal yönelim ölçeğinin sonuçlarında önemli bir farklılık gözlemlendi; Batılılar, Doğu Asyalılara kıyasla daha yüksek puanlar aldı. Bu farkın boyutu oldukça büyüktü ve etki büyüklüğü yüksekti (d = 0,635).
Bu olguda aşağıdaki faktörler rol oynayabilir:
(1) Kültürel faktörler
Batı kültürleri kişisel sorumluluğa ve topluma katkıya büyük önem verir. Buna karşılık, Doğu Asya kültürleri pratikte bireysel inisiyatiften ziyade toplumsal normların etkisinde kalabilir.
Batı kültürlerinde gönüllü hizmetlere daha fazla önem verilir ve insanlar hayır işleri ile toplumsal faaliyetlere daha sık katılırlar. Buna karşılık, Doğu Asya’da prososyal davranışlar daha çok aile ve yakın sosyal çevrelerde göze çarpar.
(2) Sosyal Çevre
Batı toplumlarındaki sosyal ortam, kamu yararına faaliyetlere aktif katılımı teşvik eder ve bol miktarda sosyal destek kaynağı sunar. Buna karşılık, Doğu Asya toplumlarında prososyal davranışlar daha çok sosyal ağların etkisinde olabilir.
Batı toplumlarında sosyal sorumluluk ve toplumsal hizmet daha fazla ön plana çıkarılırken, Doğu Asya toplumlarında bireysel akademik ve mesleki gelişim daha fazla ön plana çıkarılır.
(3) Davranış Kalıpları
Batı’daki bireylerde, başkalarına yardım etmenin kişisel değerlerin bir parçası olarak görüldüğü içsel atıf eğilimi gözlemlenmiştir. Buna karşılık, Doğu Asyalılarda ise prososyal davranışın bir sosyal sorumluluk olarak görüldüğü dışsal atıf eğilimi gözlemlenmiştir.
NEO-FFI Rapor Örneği